Tot voor kort had bijna niemand gehoord van het ‘Oropouche-virus’. Maar nadat in 2023 een grootschalige uitbraak door Brazilië trok, trok het virus, dat oorspronkelijk beperkt was tot het Amazonebekken, snel internationale aandacht: tienduizenden mensen raakten besmet, de eerste dood van het land vond plaats en verspreidde zich buiten de traditionele endemische gebieden.
De Wereldgezondheidsorganisatie riep vervolgens op tot de snelle ontwikkeling van nieuwe surveillance-, preventie- en controle-instrumenten. Twee recente onderzoeken gepubliceerd in Nature Medicine en Nature Health laten zien dat het werkelijke aantal besmette mensen veel hoger is dan officiële rapporten. Het onderzoeksteam schatte via deductie van wiskundige modellen, analyse van historische gegevens en het testen van bloedbankmonsters dat sinds 1960 ongeveer 9,4 miljoen mensen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied besmet zijn met het Oropouche-virus, waarvan mogelijk ongeveer 5,5 miljoen gevallen in Brazilië.
De ziekte veroorzaakt symptomen zoals koorts, met klinische verschijnselen die lijken op dengue. Bij sommige patiënten kan het Oropouche-virus ernstige complicaties veroorzaken, waaronder neurologische aandoeningen zoals meningitis en meningo-encefalitis; het kan ook microcefalie veroorzaken wanneer het virus wordt overgedragen van moeder op foetus. José Luiz Proença Módena, een van de onderzoeksleiders en coördinator van het Laboratorium voor Onderzoek naar Opkomende Virussen (LEV) aan de Staatsuniversiteit van Campinas, zei: “De omvang van de ziekte waarmee we worden geconfronteerd is veel groter dan eerder werd aangenomen, wat een hoger aandachtsniveau vereist. We schatten dat één op de duizend bevestigde gevallen ernstige complicaties ontwikkelt, waaronder neurologische aandoeningen, microcefalie, miskraam en leverschade, waardoor de prioriteit voor de volksgezondheid aanzienlijk wordt verhoogd.”
Manaus, de grootste stad in het Amazonegebied, is het ‘epicentrum’ van de crisis geworden. Uit onderzoek blijkt dat tussen 2023 en 2024 lokaal ongeveer 300.000 mensen besmet zullen zijn met het Oropouche-virus, wat bijna 260 keer het officiële aantal bevestigde gevallen is. Uit de resultaten van serologisch onderzoek blijkt dat het aandeel positieve Oropouche-virusantilichamen onder inwoners van Manaus is gestegen van 11,4% in november 2023 naar 25,7% in november 2024, wat de wijdverbreide en aanhoudende verspreiding van het virus in de lokale omgeving benadrukt.
William de Souza, co-auteur van de studie en professor aan de Universiteit van Kentucky in de Verenigde Staten, wees erop dat er meerdere redenen zijn voor ernstige onderrapportage, waarvan de belangrijkste de langdurige ‘stille epidemie’ van het virus is voordat het de rand van de stad bereikt: een groot aantal gevallen is asymptomatisch of mild, en laboratoriumbevestiging kan niet worden verkregen. Dit transmissiepatroon helpt verklaren hoe het Oropouche-virus zich door Brazilië en over de grenzen naar de buurlanden verspreidde, wat er uiteindelijk toe leidde dat de WHO een internationaal alarm afgaf.
In afgelegen gebieden van het Amazonegebied worden de preventie en bestrijding van epidemieën geconfronteerd met nog ernstiger praktische problemen. Patiënten doen er vaak meer dan 24 uur over om bij een medische instelling aan te komen, wat betekent dat een groot aantal gevallen niet vroeg in het verloop van de ziekte wordt ontdekt, en dat het virus de circulatie in stads- en plattelandsranden en kleine gemeenschappen lange tijd kan ‘verborgen’. Het onderzoeksteam ontdekte dat het Oropouche-virus zich op lage niveaus en aanhoudend onder de bevolking kan verspreiden, vaak onder de detectiedrempel van conventionele surveillancesystemen. In Manaus identificeerden onderzoekers twee grote uitbraken – een in de jaren tachtig en een andere in 2023, die beide meer dan 12% van de lokale bevolking besmetten.
Het is vermeldenswaard dat sommige mensen die in de jaren tachtig zijn geïnfecteerd nog steeds in staat zijn de huidige nieuwe generatie stam te neutraliseren, wat erop wijst dat het virus op langere termijn kruisbeschermende immuniteit kan veroorzaken en belangrijke aanwijzingen kan bieden voor toekomstige vaccinstrategieën.
Uit onderzoek blijkt ook dat de heropflakkering van de epidemie in 2023 bevestigt dat het Oropouche-virus zich wijd verspreid heeft in Brazilië. De staat Espiritu Santo rapporteerde het hoogste cumulatieve incidentiecijfer, met 318 gevallen per 100.000 mensen. De zuidoostelijke regio van Brazilië werd het nieuwe meldpunt, goed voor ongeveer 57,9% van de gevallen in het land.
Anders dan de meer bekende arbovirussen zoals dengue, is de vector van het Oropouche-virus geen Aedes-muggen, maar microscopisch kleine muggen (wetenschappelijke naam: Culicoides paraensis), algemeen bekend als "buskruitmuggen". Studies tonen aan dat de incidentie van de ziekte op het platteland elf keer hoger is dan in steden. Souza wees erop dat Aedes-muggen het liefst broeden in stilstaande wateromgevingen, terwijl buskruitmuggen hun eieren leggen in vochtige grond die rijk is aan organisch materiaal, waardoor ze een typisch ‘jungle-bloedzuigend insect’ zijn, dat vaker voorkomt in vochtige bossen en vegetatie rond steden dan in betonnen straten en huishoudelijke riolen. Bovendien zijn buskruitmuggen ongeveer een derde van de grootte van gewone muggen en groot genoeg om door gewone gaten in klamboes te passeren, wat ook objectief gezien het risico op overdracht vergroot.
Het onderzoeksteam benadrukte dat de ecologische kenmerken van dit ‘junglevirus’ betekenen dat traditionele preventie- en controlestrategieën voor verstedelijking – zoals grootschalige ontsmetting van pleinen en geplaveide straten – een beperkte effectiviteit hebben tegen het Oropouche-virus. Ze wezen er ook op dat de gewelddadige opleving van deze epidemie niet alleen verband houdt met het klimaat, maar ook met de genetische herschikking (recombinatie) van het virus zelf.
In het laatste onderzoek ontdekten wetenschappers een nieuwe viruslijn die voortkwam uit genetische ‘herschikking’. Dit proces vindt plaats wanneer twee verschillende virussen dezelfde cel gelijktijdig infecteren en de gensegmenten tijdens replicatie opnieuw worden gecombineerd. Dit mechanisme kan de efficiëntie van virusreplicatie verhogen en het neutraliserende vermogen van antilichamen gevormd na eerdere infectie verminderen, waardoor de ziekteverwekker wordt geholpen zich aan te passen aan de nieuwe ecologische omgeving en zich naar nieuwe gebieden te verspreiden.
Módena wees erop dat de hernieuwde opkomst van het Oropouche-virus aantoont dat preventie en bestrijding niet op dezelfde manier kunnen worden uitgevoerd als andere arbovirussen, omdat de ecologie en het gedrag van Oropouche-vectoren totaal anders zijn dan die van Aedes-muggen. Het huidige, op de stad gerichte surveillancesysteem weerspiegelt duidelijk niet adequaat de ware omvang van de ziekte, wat leidt tot wijdverbreide onderrapportage en onderschatting van de risico’s. Hij benadrukte ook dat hoewel eerder geïnfecteerde mensen langdurige immuniteit kunnen verwerven, het feit dat het virus zich snel verspreidt in alle Braziliaanse staten aantoont dat het gezondheidszorgsysteem dringend een gevoeliger en breder dekkend testnetwerk moet opbouwen, vooral om de surveillancemogelijkheden buiten grote stedelijke gebieden te versterken.
Het onderzoeksteam riep op tot een structurele hervorming van het Oropouche-virussurveillancesysteem en kwam met een aantal specifieke suggesties: voer continu serologisch onderzoek uit, neem bloedbankmonsters op in het ‘early warning’-systeem, introduceer digitale monitoring- en genoomsequencing-instrumenten om uitbraken en virusmutaties op te sporen, en bevorder laboratoriumtests van grote steden tot basisgebieden, en bouw een actief en genormaliseerd surveillancenetwerk op dat milieugegevens, serologische gegevens en genomische gegevens integreert. Deze maatregelen zijn bedoeld om risico's vooraf te identificeren, een basis te bieden voor de ontwikkeling van vaccins en immunisatiestrategieën, en te voorkomen dat dit "verwaarloosde virus" in de toekomst stilletjes door de mondiale verdedigingslinie voor de volksgezondheid heen breekt.